Het Pootje (Jicht): Wat het is, hoe het ontstaat en wat je kunt doen

Laatst bijgewerkt op 25 juni 2026

‘Het pootje’ ook ‘de kozijntjes’ of jicht genoemd is een plotse, hevige gewrichtsontsteking die ontstaat wanneer urinezuurkristallen zich ophopen in de gewrichten, meestal in de grote teen. De pijn begint typisch ’s nachts, zonder enige waarschuwing, en kan zo hevig zijn dat zelfs het gewicht van een laken ondraaglijk aanvoelt.

Jicht treft vooral mannen tussen 40 en 50 jaar, maar ook vrouwen kunnen er na de menopauze last van krijgen. In dit artikel lees je wat er precies in je lichaam gebeurt, welke oorzaken een rol spelen van voeding tot erfelijkheid en welke aanpak traditioneel wordt ingezet als ondersteuning naast de reguliere behandeling.

Wat is het pootje (jicht)?

Jicht of ‘het pootje’ is een stofwisselingsziekte die gepaard kan gaan met zeer pijnlijke opstoten van gewrichtsontsteking (artritis). Ze is toe te schrijven aan een te hoog gehalte aan urinezuur in het bloed en de weefsels, en kan mede te wijten zijn aan een ongezonde leefwijze.

Jicht is in hoofdzaak een gewrichtsaandoening die optreedt bij een te hoog gehalte aan urinezuur in het bloed, de weefsels en de urine. Urinezuur is het eindproduct van de stofwisseling van welbepaalde stikstofrijke verbindingen: de zogenaamde purines, die onderdelen zijn van DNA en RNA.

Ongeveer 90% van de purines die in ons lichaam vrijkomen, ontstaan door de afbraak van cellen. Dit is een natuurlijk proces waarbij oude cellen vervangen worden door nieuwe. De overige 10% is afkomstig uit onze voeding.

Verhoogd urinezuur: wanneer wordt het een probleem?

Urinezuur wordt verhoogd genoemd bij mannen boven 7 mg/dl en bij vrouwen boven 6,5 mg/dl. Bij de meeste mensen leidt dit niet meteen tot klachten, maar bij een verdere stijging kan urinezuur uitkristalliseren in gewrichten en de typische jichtpijn veroorzaken.

Wanneer ons lichaam onvoldoende uricase aanmaakt (het enzym dat het weinig oplosbare urinezuur omzet naar een beter oplosbare stof), wanneer de nieren onvoldoende urinezuur afscheiden via de urine, of wanneer we langdurig al te purinerijke voeding gebruiken, dan kan urinezuur zich ophopen.

Urinezuur is overigens geen fundamenteel schadelijke stof. Pas wanneer de spiegel te hoog oploopt, ontstaan er problemen.

De jichtaanval: hoe pijnlijk is het en hoe lang duurt het?

Een jichtaanval begint plotseling, vaak ’s nachts, met hevige pijn in de grote teen of een ander gewricht. Het getroffen gewricht wordt rood, warm en gezwollen. Zonder behandeling duurt een aanval gemiddeld vijf tot zeven dagen, maar kan ook langer aanhouden.

Wanneer de urinezuurspiegel al te hoog is (bij mannen doorgaans meer dan 12 mg/dl, bij vrouwen meer dan 10 mg/dl), dan kan urinezuur namelijk gaan uitkristalliseren. Urinezuur neemt hierbij de vorm aan van scherpe naalden, en vooral in de gewrichten kan zoiets door het prikkelen van het gevoelige kraakbeen leiden tot een hevige pijnaanval.^[1]

Die pijnaanval wordt in de volksmond vaak ‘het pootje’ of ‘de kozijntjes’ genoemd. De klassieke jichtaanval doet zich vooral voor ter hoogte van de dikke teen, maar ook andere gewrichten zoals de middenvoet, de enkel, de knie, de pols en zelfs de vingergewrichten kunnen aangetast zijn.^[2]

Naast de acute pijn kan een getroffen gewricht ook rood, gezwollen, warm en uiterst gevoelig worden voor aanraking. Jichtaanvallen komen in 90% der gevallen voor bij mannen en dit in de leeftijdsgroep van 40 à 50 jaar. Vrouwen worden vooral na de menopauze getroffen. Jichtaanvallen treden het meest op in de winter en in de vroege lente en beginnen heel vaak ’s nachts.

Kenmerken van een jichtaanval:

• Plotse, hevige pijn (vaak ’s nachts)
• Roodheid, zwelling en warmte rond het gewricht
• Extreme gevoeligheid voor aanraking, zelfs een laken kan pijn doen
• Strakke, glanzende huid rondom het gewricht

Jichtaanvallen komen in 90% van de gevallen voor bij mannen, voornamelijk in de leeftijdsgroep van 40 tot 50 jaar. Vrouwen worden vooral na de menopauze getroffen. Aanvallen treden het vaakst op in de winter en de vroege lente.

Andere plaatsen waar jicht kan optreden

Jicht beperkt zich niet altijd tot de grote teen. Na jarenlang verhoogde urinezuurspiegels kunnen kristallen zich ook elders in het lichaam afzetten: in weke weefsels, gewrichten en zelfs de nieren.

Urinezuur kan zich ook in weke weefsels neerzetten. Vooral na een jarenlange verhoging van de urinezuurspiegel kunnen zich onderhuids pijnlijke knobbeltjes vormen die geleidelijk groeien. Deze jichtknobbels worden aangetroffen:

• Nabij de aangetaste gewrichten van voeten en handen
• Ter hoogte van de elleboog
• In de oorschelp
• Nabij de achillespees
• Rond de knieën

Bij veel jichtpatiënten zet urinezuur zich op den duur ook af in de nieren, waarbij urinezuurstenen kunnen ontstaan. Dit kan de nierfunctie verminderen en, wanneer er stenen worden gevormd, pijnlijke nierkolieken veroorzaken.

Oorzaken van jicht

Jicht heeft zelden één enkele oorzaak. In de meeste gevallen speelt een combinatie van factoren een rol: erfelijke aanleg, leefstijl, nierfunctie en medicijngebruik.

Er is geen eenduidige oorzaak van een verhoogde urinezuurspiegel. In ongeveer 70% van de gevallen is er sprake van een te hoge productie van urinezuur in het lichaam; in de andere 30% wordt urinezuur onvoldoende geëlimineerd. De oorzaak is vaak een combinatie van:

• Erfelijkheid (speelt in ongeveer 25% van de gevallen een rol)
• Overgewicht
• Een verminderde nierfunctie
• Voeding: een dieet rijk aan purines en overmatig alcoholgebruik (vooral bier)
• Verhoogde celafbraak: bijvoorbeeld bij bloedziekten waarbij bloedcellen sneller worden afgebroken
• Medicijnen: vochtafdrijvende middelen (thiazidediuretica), immuniteitsonderdrukkende middelen (ciclosporine), acetylsalicylzuur (aspirine), chemotherapeutische middelen, antibioticakuren

De link tussen slaapapneu en jicht

Mensen met slaapapneu hebben twee keer meer kans op jicht dan mensen zonder slaapapneu, ongeacht hun BMI. Zelfs bij een gezond gewicht verhoogt slaapapneu het risico.

Recent onderzoek bij 16.000 patiënten met slaapapneu toont aan dat zij twee keer vaker kans maken om jicht te ontwikkelen.^[3] Dit risico ontwikkelt zich ongeacht het BMI.

Doordat er tijdens slaapapneu minder zuurstof in het bloed is, stijgen de koolstofdioxide-niveaus in het lichaam. Dit leidt op zijn beurt tot een hogere urinezuurproductie, waardoor de kans op pijnlijke jichtaanvallen toeneemt.

Diagnose: hoe stelt de arts jicht vast?

De diagnose van jicht wordt gesteld via een bloedonderzoek. Wanneer er twijfel is, kan de arts ook het ontstekingsvocht in het getroffen gewricht microscopisch onderzoeken op urinezuurkristallen.

Jicht mag niet verward worden met pseudo-jicht. Deze gewrichtsaandoening treft eerder de grote gewrichten (knieën, polsen, enkels), wordt veroorzaakt door kalkkristallen (calciumdifosformaat) in plaats van urinezuurkristallen, en hangt mede samen met een gebrek aan magnesium. De behandeling verloopt grotendeels gelijkaardig, maar de oorzaak en achterliggende factoren verschillen.

Reguliere behandeling bij jicht

Bij een acute jichtaanval zijn sterke ontstekingsremmende pijnstillers doorgaans nodig. De pijn is vaak te hevig voor enkel zelfzorg. Raadpleeg altijd een arts.

Bij een acute jichtaanval zal meestal beroep moeten worden gedaan op de reguliere geneeskunde. Eén van de meest effectieve middelen is colchicine, afkomstig van de plant Colchicum autumnale (herfststijlloos). Colchicine heeft een sterk ontstekingswerend effect, maar heeft vanaf een bepaalde dosis ook een belangrijke toxiciteit. Bijwerkingen zoals diarree, misselijkheid, branderigheid en uitgesproken dorst zijn mogelijk. Het wordt daarom uitsluitend op voorschrift en onder begeleiding van een arts gedoseerd.

Om buiten de aanvallen de urinezuurspiegel structureel te verlagen, schrijft de reguliere geneeskunde doorgaans allopurinol voor.

Algemene leefstijladviezen

Enkele eenvoudige leefstijlaanpassingen kunnen bijdragen aan een stabielere urinezuurspiegel en minder frequente aanvallen.

• Drink 2 à 3 liter water of kruidenthee per dag om goed gehydrateerd te blijven
• Overdrijf niet met intensief sporten: uitputtende en langdurige inspanningen leiden tot een grotere afbraak van RNA en DNA, met meer vrijstelling van urinezuur als gevolg
• Vermageren bij overgewicht vermindert de urinezuurspiegel, maar vermijd crashdiëten, want die verhogen het urinezuur juist tijdelijk

Voeding bij jicht: wat te vermijden en wat te eten

Voeding heeft een beperkte maar reële invloed op de urinezuurspiegel. Slechts 10% van de purines in het lichaam is afkomstig uit voeding, maar bij een al te hoge urinezuurspiegel of bij aanvallen kan een tijdelijk purinearm dieet zinvol zijn.

Enkel wanneer de urinezuurspiegel sterk oploopt (12 mg/dl bij mannen, 10 mg/dl bij vrouwen) of tijdens een periode van aanvallen, kan een strikt purinebeperkt dieet tijdelijk aangewezen zijn. Wat betreft alcohol: bier en sherry zijn het meest nefast; rode wijn wordt beter in bescheiden mate gebruikt.

Af te raden

• Alcohol: met name bier en sherry
• Fructose: een hoge inname verhoogt het urinezuur in het bloed
• Suikerrijke dranken en snacks: bevatten veel vrije suikers, nauwelijks micronutriënten
• Witmeelproducten
• Cola, koffie, zwarte thee
• Gebakken en gefrituurde voeding, verhitte plantaardige vetten (behalve olijfolie), geroosterde noten
• Voeding met hoog purinegehalte: orgaanvlees (lever, hart, niertjes, zwezeriken), wild, paardenvlees, varkensvlees, charcuterie, worst, vleessauzen; ansjovis, haring, kabeljauw, mosselen, sardines, sprot, tong, tonijn; asperges en champignons; gist en biergist
• Voeding met matig purinegehalte: overige vlees- en vissoorten, gevogelte, bonen, erwten, linzen, bloemkool, spinazie, koolrabi, haver en boekweit, eieren, vaste kazen

Aan te raden

• Verse groenten: vooral groene groenten (niet de hierboven genoemde)
• Vers fruit: met name kersen, bessen en aardbeien (laag purinegehalte, rijk aan plantaardige stoffen)
• Volle granen (behalve haver en boekweit): volle rijst, gierst
• Desem volkorenbrood
• Plantaardige eiwitten: noten en soja
• Dierlijke eiwitten: zure melkproducten
• Koudgeperste plantaardige oliën, onverhit (olijfolie mag ook verhit worden gebruikt)

Fytotherapie: traditioneel gebruikte kruiden

Verschillende kruiden worden al eeuwenlang ingezet als natuurlijke ondersteuning bij jicht. Volgens traditionele kennis dragen zij bij aan een normale vocht- en urine-uitscheiding of helpen ze bij het behoud van soepele gewrichten.

Traditioneel gebruikte kruiden:

• Juniperus communis (jeneverbes): ondersteunt de uitscheiding van lichaamsvloeistoffen*
• Urtica dioica/urens (grote/kleine brandnetel): is goed voor de nierfunctie*
• Betula pendula (berk): bevordert de urine-eliminatie*
• Solidago virgaurea (echte guldenroede): ondersteunt blaas en urinewegen*
• Orthosiphon aristatus (Java-thee): draagt bij aan een gezonde urine-afvoer*
• Harpagophytum procumbens (duivelsklauw): ondersteunt het bewegingsstelsel*
• Boswellia serrata (wierookhars): helpt het behoud van soepele gewrichten*
• Curcuma longa (kurkuma): helpt het behoud van soepele gewrichten*

*Gezondheidsclaims in afwachting van goedkeuring door de Europese Commissie.

Aromatherapie bij gewrichtsklachten

Essentiële oliën worden traditioneel gebruikt in massageolie om een aangenaam gevoel te geven op vermoeide gewrichten. Ze vervangen geen medische behandeling.

Essentiële oliën zoals wintergreen (Gaultheria procumbens), citroeneucalyptus (Eucalyptus citriodora) en lavendel (Lavandula angustifolia) worden traditioneel in massageolie gebruikt om de huid te verzorgen en een aangenaam gevoel op vermoeide gewrichten te geven. Meng maximaal 5% essentiële olie in een draagolie. Niet toepassen op beschadigde huid.

Voedingssupplementen als aanvulling

Voedingssupplementen kunnen een gevarieerde voeding aanvullen, maar vervangen haar niet. Voor de onderstaande nutriënten zijn geen EU-goedgekeurde claims beschikbaar die specifiek op urinezuur of jicht gericht zijn. Gebruik ze uitsluitend als aanvulling en overschrijd de veilige dagdosering niet.

Supplement	Voordeel
Foliumzuur (vitamine B9)	Speelt een belangrijke rol in de aminozuursynthese
Vitamine C	Ondersteunt het immuunsysteem; bevordert de opname van ijzer
Vitamine E	Draagt bij tot de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress
Omega-3-vetzuren (EPA/DHA)	Draagt bij tot de instandhouding van een normaal vetgehalte in het bloed
Enzymcomplexen (proteasen)	Geen EU-claim; gebruik alleen op advies van een specialist
MSM, glucosamine, chondroïtinesulfaat	Geen EU-claim; populaire ingrediënten in gewrichtsformules
Vitamine-B-complex (B5, B6)	B5: normale energiestofwisseling; B6: ondersteunt homocysteïnemetabolisme
Selenium, zink, quercetine	Selenium: beschermt cellen tegen oxidatieve stress; zink: normaal zuur-basemetabolisme

Altijd op de hoogte van het laatste gezondheidsnieuws? Abonneer je dan op onze nieuwsbrief:

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor algemene informatie en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Raadpleeg bij klachten of vragen altijd een arts of apotheker. Voedingssupplementen vervangen geen gevarieerde voeding of gezonde leefstijl.

*Gezondheidsclaims in afwachting van goedkeuring door de Europese Commissie.